DEHB sıklıkla başka psikiyatrik bozukluklarla bir arada bulunur. Bu bozukluklar çocuğun davranışlarını, akademik başarısını, sosyal ilişkilerini farklı yönde etkiler. Belirtiler karmaşıklaşır. DEHB tanısını koymak zorlaşabilir, bazen tek bir tanıda odaklaşılıp diğer tanılar atlanabilir. Tedavide hangi yaklaşımların, hangi ilacın uygulanacağı diğer tanılara bağlıdır.

DEHB’na eşlik edebilen psikiyatrik bozukluklar

Karşıt olma-karşı gelme bozukluğu (%35-65)

Davranım Bozukluğu (%20-45)

Özel Öğrenme Bozukluğu (%20-35)

Depresyon ve diğer duygudurum bozuklukları (%3-75)

Anksiyete (kaygı) bozuklukları (%5-15)

KARŞIT OLMA-KARŞI GELME BOZUKLUĞU

DEHB olan çocukların yaklaşık %35-%65’i aynı zamanda karşıt olma-karşı gelme bozukluğu tanısı alırlar.

Karşı gelme bozukluğunda,

Erişkinlere yönelik olumsuz tutum, karşı gelme, itaatsizlik, uyumsuzluk, rahatsız etme ve sözel saldırganlık vardır.

Bu tutumlar daha çok ev ortamında gözlenir.

Çoğunlukla yakından tanıdığı erişkinlerle ya da arkadaşlarıyla olan ilişkilerinde ortaya çıkar.

Kendilerini karşı gelen biri olarak görmezler, kendi hataları için başkalarını suçlarlar.

 Kolayca kızdırılabilen, alıngan bir yapıya sahiptirler.

 Genelde 8 yaşından önce başlar, ergenlik döneminden sonra önemli ölçüde azalır.

Karşıt olma-karşı gelme bozukluğu tanı ölçütleri (DSM-IV)

• Aniden öfkelenir.
• Erişkinlerle gereksiz yere tartışır.
• Erişkinlerin isteklerine ya da kurallarına karşı çıkar ya da  reddeder.
• İsteyerek başkalarını rahatsız edecek, kızdıracak şeyler yapar.
• Kendi hata ve yanlış davranışları  için başkalarını suçlar.
• Alıngandır,  çabuk darılır ya da başkalarınca kolay kızdırılır.
• İçerlemiş, kızgın ve güceniktir.
• Kincidir, öç almak ister.

Tanı için bu 8 belirtiden en az 4’ü , kalıcı ve sürekli olarak görülmelidir.

Not: Okul öncesi dönemde ve ergenlik döneminde geçici ve doğal olarak bu tür davranışlar görülebilir.Özellikle bu yaşlardaki çocuklarda bu tanı konulurken dikkatli olunmalıdır.

DAVRANIM BOZUKLUĞU

DEHB olan çocukların yaklaşık %20-%45’inde davranım bozukluğu belirtileri görülür.

Davranım bozukluğunda temel özellikler, başkalarının temel haklarına saldırı, toplumsal değerlere ve kurallara uymamakdır.

Başlama yaşına göre 2 tipi vardır:

1. Çocuklukta Başlayan Tip
2. Ergenlikte Başlayan Tip

Davranım bozukluğu tanı ölçütleri (DSM-IV)

• İnsanlara ve hayvanlara karşı saldırganlık
• Çoğu zaman kabadayılık eder, gözdağı verir.
• Çoğu zaman kavga-döğüş başlatır.
• Başkalarının ciddi biçimde yaralanmasına neden olacak silah kullanmıştır (taş, cam, tabanca).
• İnsanlara karşı fiziksel olaral acımasız davranmıştır.
• Hayvanlara fiziksel olarak acımasız davranmıştır.
• Başkalarının gözü önünde çalmıştır (saldırıp soyma, çanta kapıp kaçma, silahlı soygun)
• Birisini cinsel etkinlikte bulunması için zorlamıştır.
• Eşyalara zarar verme
• Ciddi hasar vermek amacıyla yangın çıkartmıştır
• İsteyerek başkasının malına mülküne zarar vermiştir
• Dolandırıcılık ya da hırsızlık
• Başkasının evine, arabasına zorla girmiştir.
• Bir şey elde etmek, bir çıkar sağlamak için çoğu zaman yalan söyler.
• Hiç kimse görmeden birşey çalmıştır (mağazadan aşırmak)
• Kuralları ciddi biçimde bozma
• En az iki kez geceleyin evden kaçmıştır.
• 13 yaştan önce başlayarak, ailenin yasaklarına karşın çoğu zaman geceyi dışarıda geçirmektedir.
• 13 yaştan önce başlayarak çoğu zaman okuldan kaçmıştır.

Tanı için bu dört gruptaki toplam 15 belirtiden üç ya da daha fazlasının, son 12 ay boyunca bulunması gereklidir.

Bu davranışlar toplumda, okulda önemli aksamalara neden olmalıdır.

Genelde  kendi davranışlarını sorun olarak görmezler, okul ve aileden alınan bilgiler çok önemlidir.

ÖZEL ÖĞRENME BOZUKLUĞU

DEHB tanısı almış olan çocukların %20-35’inde özel öğrenme bozukluğu da vardır.  Öğrenme Bozukluğu zekası normal ya da normalin üstünde olan bireylerin, standart testlerde, yaş, zeka düzeyi ve aldığı eğitim gözönünde bulundurulduğunda, okuma, matematik ve yazılı anlatımının beklenenin önemli ölçüde altında olmasıyla tanısı konulan bir bozukluktur. Okuma Bozukluğu, Yazılı Anlatım Bozukluğu, Matematik Bozukluğu ve Başka Türlü Adlandırılamayan Öğrenme Bozukluğu alt gruplarını içerir. Okuma, yazma ya da aritmetik alanlarındaki güçlüklerinin yanısıra gelişimsel başka sorunları da vardır. Örneğin dikkat süreleri kısadır, sağ-sol, doğu-batı, alt-üst gibi kavramları karıştırırlar, saat, gün ve ayları karıştırırlar, zamanı söylemede güçlük çekerler, ayakabı bağlama, kravat bağlama gibi işlerde, başarısızdırlar.

DEHB tanısı olan bir çocuk yanısıra yukarıda sayılan özellikleri de gösteriyorsa mutlaka özel öğrenme bozukluğu açısından da değerlendirilmelidir.

DEPRESYON

Çeşitli araştırmalarda DEHB olan bireylerin %3-75’inde depresyona görüldüğü bildirilmiştir. Özellikle ergenlik döneminde depresyon DEHB’na eşlik eden en önemli sorunlardan birisidir.

• Depresyon belirtileri:
• Mutsuzluk, huzursuzluk
• Kolay öfkelenme
• Uykuda artma ya da azalma
• Enerji azlığı, yorgunluk, halsizlik
• İştahta artma ya da azalma
• Benlik saygısının düşmesi, kendini değersiz hissetme
• İntihar düşünceleri
• Konsantre olamama
• Başağrısı karın ağrısı gibi fiziksel yakınmalar

KAYGI BOZUKLUKLARI

DEHB olanların %5-15’ine kaygı bozukluğu görülmektedir. Çocukluk çağında sık görülen kaygı bozuklukları sosyal fobi ve diğer fobiler, ayrılma anksiyetesi bozukluğu, obsesif-kompulsif bozukluktur. Bu tür çocuklar kolay endişelenirler, anne babadan uzak kalmak istemezler, çeşitli korkuları olabilir, okula gitmek istemezler ya da okula giderken çeşitli fiziksel yakınmaları olur.

DEHB’na benzer belirtilerle giden diğer tıbbi sorunlar

• Tiroid bezi hastalıkları
• Beyinde yapısal bozukluklar
• Bazı ilaçların yan etkileri ( epilepsi, kalp, astım ilaçlarının bazıları)
• Bazı nörolojik bozukluklar (epilepsi, Sydenham koresi)
• Frajil-X sendromu
• Kurşun zehirlenmesi
• Anemi, uyku apnesi

DEHB’na benzer belirtilerle giden psikolojik sorunlar:

• Aile içinde çatışma ve gerginlikler
• Uygun olmayan ya da yetersiz disiplin yöntemleri
• Çocuk/gencin fiziksel, duygusal ya da cinsel istismarı
• Yaşanmış ya da halen devam eden belirli stresler (boşanma, göç, bir yakının kaybı, kronik hastalığı vb)